Το πώς η ανθρώπινη ψυχοσύνθεση επηρεάζει την ευαλωτότητα απέναντι στις ψευδείς ειδήσεις αποτέλεσε κεντρικό θέμα στο Athens Alitheia Forum, που διοργάνωσε η Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης. Στο πάνελ με τίτλο «Πόσο ευάλωτοι είμαστε απέναντι στις ψευδείς ειδήσεις; Πώς αυτό συνδέεται με την ψυχοσύνθεσή μας» συζήτησαν ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Σάββας Σαββόπουλος και ο δημοσιογράφος Κώστας Γιαννακίδης.
Ο κ. Σαββόπουλος προσέγγισε το φαινόμενο της παραπληροφόρησης από ψυχαναλυτική σκοπιά, υπογραμμίζοντας ότι η πολιτική και η δημόσια ζωή δεν στηρίζονται αποκλειστικά σε γεγονότα ή αλήθειες, αλλά σε συστήματα πίστης. Όπως εξήγησε, οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο μέσα από ιδεολογίες, θρησκευτικές αντιλήψεις και άλλες μορφές πίστης, που συχνά αξιοποιούνται στην πολιτική επικοινωνία.
«Η πολιτική βασίζεται πάνω σε συστήματα πίστης και τα χρησιμοποιεί με στόχο το αποτέλεσμα», ανέφερε χαρακτηριστικά, επισημαίνοντας ότι η αλήθεια δεν αποτελεί πάντα καθοριστικό παράγοντα στη δημόσια σφαίρα. Ανέφερε επίσης ότι ήδη από την εποχή του Νικολό Μακιαβέλι είναι γνωστό πως ένας πολιτικός που λέει πάντα την αλήθεια δύσκολα μπορεί να επιτύχει πολιτικά.
Η «μαγική σκέψη» και η ανάγκη για απλές εξηγήσεις
Κεντρικό σημείο της συζήτησης αποτέλεσε η ανθρώπινη τάση προς τη λεγόμενη «μαγική σκέψη». Όπως εξήγησε ο ψυχαναλυτής, οι άνθρωποι συχνά προτιμούν αφηγήσεις που επιβεβαιώνουν τα συναισθήματα και τις προσδοκίες τους, ακόμη κι αν δεν ανταποκρίνονται πλήρως στην πραγματικότητα. Οι ψευδείς ειδήσεις βρίσκουν έτσι πρόσφορο έδαφος σε κοινωνίες με χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς και στα μέσα ενημέρωσης.
Το έλλειμμα εμπιστοσύνης, σύμφωνα με τον κ. Σαββόπουλο, ενισχύει την αποδοχή εναλλακτικών αφηγήσεων, ακόμη και συνωμοσιολογικών θεωριών. Όταν οι πολίτες θεωρούν τους θεσμούς διεφθαρμένους ή αναξιόπιστους, είναι πιο πιθανό να πιστέψουν πληροφορίες που αμφισβητούν την επίσημη πραγματικότητα.
Ο ψυχαναλυτής τόνισε επίσης ότι οι άνθρωποι δυσκολεύονται να διαχειριστούν την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας, γι’ αυτό συχνά καταφεύγουν σε απλουστευτικά σχήματα σκέψης, όπως το «μαύρο ή άσπρο». Αυτή η τάση εξηγεί γιατί πολιτικά συνθήματα ή διλήμματα μπορούν να γίνουν ιδιαίτερα ελκυστικά σε περιόδους κρίσης.
«Όταν η πραγματικότητα γίνεται πολύπλοκη, οι άνθρωποι αναζητούν απλές απαντήσεις», ανέφερε, εξηγώντας ότι ο λαϊκισμός, οι θεωρίες συνωμοσίας και οι εξτρεμιστικές ιδέες ενισχύονται σε περιόδους κοινωνικής ή οικονομικής ανασφάλειας.
Ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία επιτρέπουν στους χρήστες να δημιουργούν τις δικές τους «φούσκες» πληροφόρησης. Μέσα σε αυτά τα ψηφιακά περιβάλλοντα, οι άνθρωποι συγκροτούν μια εναλλακτική πραγματικότητα που επιβεβαιώνει τις πεποιθήσεις τους, ακόμη κι αν αυτές δεν βασίζονται σε τεκμηριωμένα γεγονότα.
Ο κ. Σαββόπουλος περιέγραψε αυτή τη διαδικασία ως έναν «παρηγορητικό μύθο», παρόμοιο με τα παραμύθια, που προσφέρει ψυχολογική ανακούφιση και ενισχύει την αίσθηση ταυτότητας και αυτοεκτίμησης.
Η ανάγκη για ασφάλεια και επιβεβαίωση
Κλείνοντας, ο ψυχαναλυτής σημείωσε ότι η τάση των ανθρώπων να αποδέχονται ή και να δημιουργούν αφηγήσεις που αποκλίνουν από την πραγματικότητα δεν οφείλεται μόνο στην παραπληροφόρηση. Συνδέεται βαθύτερα με την ανάγκη για ασφάλεια, αναγνώριση και επιβεβαίωση των επιθυμιών τους.
Όπως ανέφερε, πολλοί προτιμούν μια «καταπραϋντική αφήγηση» από μια αλήθεια που μπορεί να είναι δύσκολη ή απειλητική για την εικόνα που έχουν για τον κόσμο και τον εαυτό τους.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news