Χειμώνας του 1861. Ένας φιλόδοξος, 24χρονος αρχιτέκτονας από τη Σαξονία φτάνει στην Αθήνα, ανταποκρινόμενος στο κάλεσμα του φημισμένου Δανού αρχιτέκτονα Θεόφιλου Χάνσεν (Theophilus Hansen). Αποστολή του: να επιβλέψει την ανέγερση ενός πνευματικού ιδρύματος στην οδό Πανεπιστημίου, σε μια αδόμητη τότε περιοχή της πόλης, που οριοθετείται από το κτήριο του Οφθαλμιατρείου Αθηνών.
Ο Χάνσεν έχει αναλάβει ένα φιλόδοξο οικοδομικό τρίπτυχο, την περίφημη Αθηναϊκή Τριλογία, που περιλαμβάνει πανεπιστημιακό κτήριο, μουσείο και πνευματικό ίδρυμα – τη μελλοντική «Σιναία Ακαδημία». Τα θεμέλια έχουν ήδη τεθεί από το 1859, σε λαμπρή τελετή παρουσία του βασιλιά Όθωνα, με τη χρηματοδότηση του ευεργέτη Σίμωνα Σίνα. Καθώς ο Χάνσεν δεν μπορεί να παραμείνει στην Αθήνα, αποφασίζει να εμπιστευτεί την επίβλεψη στον νεαρό αρχιτέκτονα που ξεχωρίζει για το ταλέντο του.
Ο Έρνστ Μόριτς Τεοντόρ Τσίλλερ (Ernst Moritz Theodor Ziller) έχει ήδη σπουδάσει στη Βασιλική Σχολή Οικοδομικών Κατασκευών της Δρέσδης και ξεχωρίζει για τη δημιουργικότητα και τη φαντασία του. Μεγαλωμένος σε οικογένεια εργολάβων, έχει αποκτήσει πρακτική εμπειρία κοντά στον πατέρα του, Κρίστιαν Γκότλιμπ Τσίλλερ, ενώ η φήμη του έχει φτάσει ως τη Βιέννη. Ο νεαρός αποδέχεται την πρόσκληση του Χάνσεν και εγκαταλείπει μια πρόταση από την Τιφλίδα για να εργαστεί υπό την καθοδήγησή του.
Μετά από ενάμιση χρόνο εκπαίδευσης στο γραφείο του Χάνσεν, ο Τσίλλερ ταξιδεύει στην Ελλάδα. Φτάνοντας στον Πειραιά τον Φεβρουάριο του 1861, εγκαθίσταται στην Αθήνα, όπου καταγράφει τις πρώτες του εντυπώσεις: «Η Αθήνα είναι ένα μεγάλο χωριό, που φωτίζει με τη λάμψη του ο βράχος της Ακροπόλεως. Δεν είναι Ευρώπη, αλλά θα γίνει».
Η Σιναία Ακαδημία και η αρχιτεκτονική αφύπνιση της Αθήνας
Οι εργασίες στη Σιναία Ακαδημία προχωρούν με δυσκολία, καθώς πρόκειται για έργο υψηλών απαιτήσεων. Το κτήριο, με πεντελικό μάρμαρο και ιονικούς κίονες, κοσμείται με γλυπτό αέτωμα που απεικονίζει τη γέννηση της θεάς Αθηνάς. Το εσωτερικό του διαθέτει εντυπωσιακές τοιχογραφίες με θέμα τον Προμηθέα. Παρά το μεγαλόπνοο σχέδιο, ο ευεργέτης Σίνας δεν προλαβαίνει να δει ολοκληρωμένο το έργο που χρηματοδότησε.
Ο Τσίλλερ εργάζεται με αφοσίωση, ενώ παράλληλα μελετά τα αρχαία μνημεία της Αθήνας. Σε επιστολές του προς τον Χάνσεν περιγράφει τις δυσκολίες της καθημερινότητας: «Από τις δώδεκα το μεσημέρι μέχρι τις τρεις είναι εξαιρετικά οδυνηρό να κάθεται κανείς μπροστά στο σχεδιαστήριο. Μόνο η αίσθηση του χρέους διώχνει την αποχαύνωση και τη νύστα».
Μετά την εξορία του Όθωνα, οι εργασίες διακόπτονται και ο Τσίλλερ επιστρέφει στη Βιέννη, όπου συνεχίζει σπουδές και συμμετέχει σε αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς. Η φήμη του εξαπλώνεται και σύντομα γνωρίζεται με τον νέο βασιλιά της Ελλάδας, Γεώργιο Α΄. Το 1868 επιστρέφει στην Αθήνα, αυτή τη φορά ως ανεξάρτητος αρχιτέκτονας, έτοιμος να συμβάλει στην ανοικοδόμηση της πρωτεύουσας.
Ο Τσίλλερ, ο αρχιτέκτονας που «έχτισε» την αστική Αθήνα
Ο Τσίλλερ ιδρύει το δικό του γραφείο και αναλαμβάνει σειρά έργων για το Δημόσιο και ιδιώτες. Συνδυάζοντας αρχαιοελληνικά στοιχεία με ευρωπαϊκές επιρροές, δημιουργεί ένα νέο, κοσμοπολίτικο ύφος που θα σημαδέψει την αστική φυσιογνωμία της Αθήνας. Όπως σημειώνει η ιστορικός τέχνης Μαριλένα Κασιμάτη, η δύναμή του έγκειται στη «σύνθεση χωρίς προκαταλήψεις», που ενώνει το Ερεχθείο με τα παλάτια της Βενετίας και τα βιεννέζικα πολυκαταστήματα της μπελ επόκ.
Η ζήτηση για τα έργα του αυξάνεται κατακόρυφα. Σχεδιάζει κατοικίες, ξενοδοχεία, θέατρα, ναούς και δημόσια κτήρια σε όλη την Ελλάδα – από τον Πειραιά και τη Θεσσαλονίκη έως την Πάτρα και τη Σύρο. Παράλληλα, ασχολείται με την αρχαιολογία και πραγματοποιεί σημαντικές ανασκαφές, μεταξύ των οποίων και η ανακάλυψη της θέσης του Παναθηναϊκού Σταδίου. Για το έργο του τιμάται με το παράσημο του Σωτήρος.
Από τον αρχιτεκτονικό θρίαμβο στην οικονομική πτώση
Το 1876 ο Τσίλλερ παντρεύεται στη Βιέννη τη Σοφία Δούδου, Ελληνίδα πιανίστα, και εγκαθίσταται οριστικά στην Αθήνα. Χτίζει την εντυπωσιακή κατοικία του στη Μαυρομιχάλη, σε ρυθμό ώριμου νεοκλασικισμού, με αίθουσα μουσικής για τη σύζυγό του. Ακολουθούν εξοχικές κατοικίες στην Κηφισιά και τον Πειραιά, όπου φιλοξενείται και ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄, όπως θα γράψει αργότερα η Πηνελόπη Δέλτα.
Ωστόσο, στις αρχές του 20ού αιώνα, η ελληνική οικονομία δοκιμάζεται. Τα δημόσια έργα σταματούν και ο Τσίλλερ επενδύει την περιουσία του σε εταιρεία κατασκευής φραγμάτων, η οποία καταρρέει. Το 1912 το αρχοντικό της Μαυρομιχάλη εκποιείται στον τραπεζίτη Διονύση Λοβέρδο, ενώ η οικογένεια ζει πλέον με περιορισμένα μέσα.
Ο σπουδαίος αρχιτέκτονας, δημιουργός περισσότερων από 500 κτηρίων στην Ελλάδα, περνά τα τελευταία του χρόνια σε φτώχεια και ασθένεια. Το 1923, σε ηλικία 86 ετών, φεύγει από τη ζωή. Η κηδεία του γίνεται με έξοδα φίλων του, καθώς η πολιτεία δεν ανταποκρίνεται στο αίτημα για δημοσία δαπάνη.
Η κληρονομιά του Τσίλλερ
Η αρχιτεκτονική του Τσίλλερ παραμένει αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας της νεότερης Ελλάδας. Τα έργα του, από τη Σιναία Ακαδημία έως τις ιδιωτικές επαύλεις και τα δημόσια κτήρια, αποτυπώνουν τη μετάβαση της Αθήνας από «χωριό» σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Ο Τσίλλερ δεν υπήρξε μόνο δημιουργός, αλλά και θεμελιωτής μιας αισθητικής που συνδύασε το ελληνικό φως με την ευρωπαϊκή αρμονία.
Πηγές: Εθνική Πινακοθήκη, Εκδόσεις Μέλισσα, Εκδόσεις Πατάκη, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Εκδόσεις Εστία, ΕΑΠ.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
