Θ. Τάσης: Η Τεχνητή Νοημοσύνη εμπλουτίζει ή απανθρωπίζει τη ζωή μας;

Η ελληνική πλατεία, η συνήθεια της φυσικής συνύπαρξης και ο αυθορμητισμός των Ελλήνων λειτουργούν ως ασυνείδητα αναχώματα απέναντι στην πλήρη αλγοριθμοποίηση της ζωής, επισημαίνει ο φιλόσοφος Θεοφάνης Τάσης, καθηγητής Φιλοσοφίας της Πληροφορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, σε συνέντευξή του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Ο καθηγητής, που έπειτα από δεκαετίες στο εξωτερικό επέστρεψε στην Ελλάδα, μεταξύ άλλων για να μεγαλώσει την κόρη του «στο γαλανό», θα συμμετάσχει στο 11ο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών, το οποίο θα πραγματοποιηθεί από τις 22 έως τις 25 Απριλίου 2026.

Όπως σημειώνει, «η ελληνική κοινωνία διατηρεί έναν ισχυρό πυρήνα βιωμένης σωματικότητας και κοινοτικού βίου (...) Το μεσογειακό τοπίο και η νοοτροπία μάς αναγκάζουν να σηκώσουμε το κεφάλι από την οθόνη. Αυτή η επιμονή στην επαφή και την αίσθηση είναι το συγκριτικό μας πλεονέκτημα, για να παραμείνουμε άνθρωποι σε έναν ψηφιακά αποστειρωμένο κόσμο».

Η πρόκληση της ανθρωπινότητας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης

Η διατήρηση της ανθρωπινότητας δεν είναι δεδομένη στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ), όπου έννοιες όπως η αξιοκρατία, η ευθύνη και η ενσυναίσθηση υποχωρούν μπροστά στην κυριαρχία των αλγορίθμων. Ο Θεοφάνης Τάσης υπογραμμίζει πως «στην εικονιστική συνθήκη η τεχνολογία δεν συνιστά εργαλείο, αλλά περιβάλλον στο οποίο αλλοτριωνόμαστε ανεπαίσθητα». Το κρίσιμο ερώτημα, όπως λέει, είναι αν η τεχνολογία «ενδυναμώνει την αυτονομία μας ή μας καθιστά ετερόνομους, εξαρτημένους από την ευκολία και χειραγωγούμενους εν αγνοία μας».

Η ψευδαίσθηση της τέλειας σχέσης

Η ανθρώπινη ωρίμανση, κατά τον καθηγητή, συνδέεται με την αντίσταση και τη διαφωνία που προσφέρει ο «Άλλος». Η ΤΝ, αντίθετα, «ψύχει» τη σχέση, προσφέροντας την ψευδαίσθηση μιας ιδανικής επικοινωνίας χωρίς συγκρούσεις. «Όταν συνηθίζουμε σε τεχνητούς φίλους ή βοηθούς που δεν μας αμφισβητούν, γινόμαστε λιγότερο ανεκτικοί στην πραγματική ανθρώπινη επαφή», παρατηρεί. Έτσι, αναδύεται «ένας αρκτικός κόσμος παγωμένων ατόμων με δυσανεξία στην ετερότητα και τρόμο για την ανθρώπινη ευαλωτότητα».

Η νέα μορφή αξιοκρατίας και ηθικής ευθύνης

Στην εποχή της ΤΝ, η προσωπική ευθύνη τείνει να αντικατασταθεί από την αλγοριθμική αιτιολόγηση. «Η αξιοκρατία εκφυλίζεται σε ποσοτική βελτιστοποίηση, όπου άξιος θεωρείται εκείνος που ταιριάζει καλύτερα στις παραμέτρους ενός αλγορίθμου», εξηγεί ο Τάσης. Παράλληλα, η ενσυναίσθηση προσομοιώνεται από μηχανές που «δεν τη νιώθουν», οδηγώντας στην απώλεια της ουσιαστικής ανθρώπινης συμπόνιας.

Ελευθερία και ψηφιακή εθελοδουλία

Ο καθηγητής θέτει το ερώτημα: «Είμαστε ελεύθεροι όταν επιλέγουμε κάτι που μια μηχανή έχει ήδη υπολογίσει ότι θα επιλέξουμε;». Με παραδείγματα όπως το Spotify, το Netflix και το Tinder, επισημαίνει πως οι αλγόριθμοι «πιθανολογούν και ταυτόχρονα κατασκευάζουν τις επιθυμίες μας». Η «ψηφιακή εθελοδουλία», όπως τη χαρακτηρίζει, περιγράφει την εκχώρηση της αυτονομίας στον βωμό της άνεσης, οδηγώντας σε μια κοινωνία υπνοβατών.

Η εργασία ως πηγή νοήματος

Αναφερόμενος στο μέλλον της εργασίας, ο Τάσης τονίζει πως «θα εξακολουθούμε να εργαζόμαστε μόνο αν η εργασία αποτελεί αυτοσκοπό και όχι μέσο». Η διάκριση μεταξύ δραστηριοτήτων που μπορούμε να αναθέσουμε στην ΤΝ και εκείνων που διατηρούν εγγενή αξία, όπως η επιστήμη, η τέχνη και η φροντίδα, είναι κρίσιμη για τη διατήρηση της ανθρωπινότητας.

Ο φόβος, η ασφάλεια και το δικαίωμα στην ατέλεια

Μιλώντας για τον φόβο και την ασφάλεια, ο καθηγητής προειδοποιεί για τον κίνδυνο ενός «ψηφιακού πανοπτικού». «Η υπόσχεση της απόλυτης ασφάλειας είναι ακαταμάχητη», σημειώνει, αλλά απαιτείται φρόνηση ώστε να διακρίνουμε πότε να περιορίσουμε την ελευθερία μας και πότε να την υπερασπιστούμε. Ο «ψηφιακός ανθρωπισμός» του Τάση σημαίνει «διεκδίκηση του δικαιώματος να παραμένουμε ατελείς, απρόβλεπτοι και αδιαφανείς στο βλέμμα της μηχανής».

Από τον πολίτη στον καταναλωτή-χρήστη

Ο Θεοφάνης Τάσης εκτιμά ότι οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες λειτουργούν πλέον ως «γεωπολιτικοί δρώντες και οιονεί κράτη». Αν δραστηριότητες όπως η άμυνα ή η παιδεία περάσουν στα χέρια τους, «η έννοια του πολίτη θα αντικατασταθεί από εκείνη του καταναλωτή-χρήστη». Ωστόσο, θεωρεί ότι η ΤΝ μπορεί να συμβάλει σε πιο συμμετοχικές μορφές δημοκρατίας, εφόσον αποφευχθεί ο πειρασμός της τεχνοκρατίας.

Η θνητότητα ως πηγή νοήματος

Αναφορικά με την πιθανή εμφάνιση της Τεχνητής Υπερνοημοσύνης (ASI), ο καθηγητής χαρακτηρίζει τη συγχώνευση ανθρώπου και μηχανής «ανήθικη και ανεπιθύμητη». «Η θνητότητα δεν αποτελεί σφάλμα προς αποκατάσταση, αλλά πηγή νοήματος», τονίζει. Η απάντηση στην υπολογιστική ισχύ των μηχανών, όπως σημειώνει, είναι «η φρόνηση και η αποδοχή της ατέλειάς μας ως στοιχείου αυθεντικότητας».