Για δεκαετίες η ισχύς ενός μαχητικού αεροσκάφους μετριόταν κυρίως με βάση την ταχύτητα, την ευελιξία και την ικανότητά του να υπερισχύει σε μια κλασική αερομαχία.
Από τον Ψυχρό Πόλεμο μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 2010, η εικόνα του αεροπορικού πολέμου ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με ταχύτατους ελιγμούς, αναμετρήσεις μικρών αποστάσεων και πιλότους που βασίζονταν κυρίως στο ένστικτο, την σωματική αντοχή και τις ικανότητες τους.
Η έλευση όμως των μαχητικών πέμπτης γενιάς άλλαξε ριζικά τους κανόνες του παιχνιδιού.
Αεροσκάφη όπως τα αμερικανικά F-22 Raptor, F-35 Lightning II, το κινεζικό J-20 Mighty Dragon και το ρωσικό Su-57 Felon δεν σχεδιάστηκαν απλώς για να πετούν γρηγορότερα ή να στρίβουν καλύτερα.
Σχεδιάστηκαν για να βλέπουν πρώτα, να κατανοούν πρώτα και να χτυπούν πρώτα, συχνά χωρίς ο αντίπαλος να αντιληφθεί το παραμικρό.
Στην πραγματικότητα, τα σύγχρονα μαχητικά αποτελούν ολοκληρωμένες τεχνολογικές πλατφόρμες πληροφοριών και διοίκησης μάχης που λειτουργούν ως κόμβοι ενός ευρύτερου δικτύου αισθητήρων, όπλων και μονάδων. Δεν προορίζονται για αερομαχίες
Στο επίκεντρο αυτής της μετάβασης και η Ελλάδα προχωρώντας σε αγορές μαχητικών 4ης και 5ης γενιάς ενισχύοντας την άμυνά της.
Με τα Rafale να έχουν ήδη ενταχθεί στην Πολεμική Αεροπορία, τα F-16 να αναβαθμίζονται σε Viper και τα πρώτα F-35 να αναμένονται τα επόμενα χρόνια, η χώρα εισέρχεται σε μια νέα εποχή αεροπορικής ισχύος, όπου η πληροφορία και η δικτύωση αποκτούν συχνά μεγαλύτερη αξία ακόμη και από την ίδια την ταχύτητα ή την ευελιξία ενός μαχητικού.
Πολεμικό αεροσκάφος F-16
Τα μαχητικά 5ης γενιάς δεν είναι πλέον πολεμικά αεροσκάφη όπως τα γνωρίζαμε τη δεκαετία του 2000, αλλά προηγμένες τεχνολογικές πλατφόρμες μετάδοσης πληροφοριών και οπλικών συστημάτων, με δυνατότητα πλήγματος στόχων σε μεγάλες αποστάσεις.
Πρόκειται για μια επανάσταση που αλλάζει όχι μόνο τον τρόπο σχεδίασης των αεροσκαφών, αλλά και ολόκληρη τη φιλοσοφία του σύγχρονου αεροπορικού πολέμου.
Ποια είναι σήμερα τα μαχητικά 5ης γενιάς;
Παρά τη συχνή αναφορά στον όρο «πέμπτη γενιά», τα αεροσκάφη που εντάσσονται σε αυτήν την κατηγορία παραμένουν σχετικά λίγα.
Το αμερικανικό F-22 Raptor ήταν το πρώτο επιχειρησιακό μαχητικό 5ης γενιάς στον κόσμο και εξακολουθεί να θεωρείται ένα από τα κορυφαία αεροσκάφη αεροπορικής υπεροχής. Το F-35 Lightning II αποτελεί σήμερα τη μαζικότερη και πιο διαδεδομένη πλατφόρμα της κατηγορίας, έχοντας ενταχθεί σε περισσότερες από 20 πολεμικές αεροπορίες διεθνώς.
Η Κίνα διαθέτει το J-20 Mighty Dragon, το οποίο αποτελεί το πλέον προηγμένο μαχητικό της, ενώ η Ρωσία έχει αναπτύξει το Su-57 Felon, αν και σε σημαντικά μικρότερους αριθμούς.
Παράλληλα, οι μεγάλες αεροπορικές δυνάμεις έχουν ήδη στρέψει το βλέμμα τους στην επόμενη ημέρα, αναπτύσσοντας τα πρώτα προγράμματα έκτης γενιάς, όπου η τεχνητή νοημοσύνη, τα drones-συνοδοί και η πλήρης δικτύωση θα διαδραματίζουν ακόμη σημαντικότερο ρόλο.
Πολεμικό αεροσκάφος F-22 και ζεύγος F16
Μαχητικά 5ης Γενιάς: Γιατί δεν είναι πλέον απλά αεροπλάνα αλλά ιπτάμενα κέντρα μάχης
Η σημαντικότερη ίσως διαφορά των μαχητικών πέμπτης γενιάς είναι η χαμηλή παρατηρησιμότητα, γνωστή ως stealth.
Σε αντίθεση με τα παραδοσιακά μαχητικά, τα οποία γίνονται εύκολα αντιληπτά από τα σύγχρονα ραντάρ, τα αεροσκάφη πέμπτης γενιάς έχουν σχεδιαστεί εξαρχής ώστε να ελαχιστοποιούν το ηλεκτρομαγνητικό τους αποτύπωμα.
Το σχήμα της ατράκτου, οι γωνίες των επιφανειών, τα υλικά κατασκευής και οι ειδικές επιστρώσεις απορρόφησης ραδιοκυμάτων συνεργάζονται για να μειώσουν δραστικά την πιθανότητα εντοπισμού.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το γεγονός ότι τα όπλα μεταφέρονται σε εσωτερικές αποθήκες και όχι σε εξωτερικούς πυλώνες κάτω από τα φτερά. Οι εξωτερικές δεξαμενές καυσίμου, οι βόμβες και οι πύραυλοι δημιουργούν ισχυρές αντανακλάσεις ραντάρ και μπορούν να ακυρώσουν μεγάλο μέρος των πλεονεκτημάτων stealth.
Στόχος δεν είναι η πλήρης «αορατότητα», καθώς κανένα αεροσκάφος δεν είναι πραγματικά αόρατο. Στόχος είναι η καθυστέρηση του εντοπισμού για όσο το δυνατόν περισσότερο χρόνο, επιτρέποντας στο μαχητικό να εντοπίσει και να προσβάλει τον αντίπαλο πριν εκείνος αντιληφθεί την παρουσία του.
Αυτό μεταφράζεται σε ένα τεράστιο επιχειρησιακό πλεονέκτημα, γνωστό ως «first look, first shot, first kill» – βλέπω πρώτος, πυροβολώ πρώτος, καταρρίπτω πρώτος.
Η αισθητήρια συγχώνευση αλλάζει τον ρόλο του πιλότου
Αν η τεχνολογία stealth είναι το σώμα των νέων μαχητικών, η αισθητήρια συγχώνευση αποτελεί τον «εγκέφαλό» τους.
Στα αεροσκάφη προηγούμενων γενεών, ο πιλότος έπρεπε να παρακολουθεί ξεχωριστές οθόνες και συστήματα για το ραντάρ, τα ηλεκτρονικά αντίμετρα, τους αισθητήρες υπερύθρων και τα συστήματα προειδοποίησης απειλών. Η σύνθεση όλων αυτών των πληροφοριών γινόταν κυρίως από τον ίδιο τον χειριστή.
Στα μαχητικά πέμπτης γενιάς η διαδικασία αυτή έχει αλλάξει θεαματικά.
Ισχυροί υπολογιστές συλλέγουν δεδομένα από δεκάδες αισθητήρες και τα συγχωνεύουν σε μία ενιαία εικόνα τακτικής κατάστασης.
Ο πιλότος δεν χρειάζεται πλέον να αναζητά πληροφορίες. Το αεροσκάφος του παρουσιάζει μια επεξεργασμένη εικόνα του πεδίου μάχης, επισημαίνοντας στόχους, απειλές και προτεραιότητες.
Το ρωσικό μαχητικό 5ης γενιάς Sukhoi Su-57 Felon
Το κράνος του F-35 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Μέσω προηγμένων αισθητήρων, ο χειριστής μπορεί ουσιαστικά να «βλέπει μέσα» από το αεροσκάφος, αποκτώντας πλήρη επίγνωση του περιβάλλοντος χώρου χωρίς να στρέφει συνεχώς το βλέμμα του σε διαφορετικές οθόνες.
Η τεχνολογία αυτή μειώνει δραστικά τον φόρτο εργασίας του πιλότου και του επιτρέπει να επικεντρώνεται στη λήψη αποφάσεων αντί στη διαχείριση πληροφοριών.
Ο δικτυοκεντρικός πόλεμος και τα «ιπτάμενα AWACS»
Η πραγματική επανάσταση όμως βρίσκεται στη δυνατότητα διασύνδεσης.
Τα μαχητικά πέμπτης γενιάς δεν επιχειρούν ως μεμονωμένες μονάδες αλλά ως μέλη ενός ενιαίου δικτύου μάχης. Μέσω ασφαλών και κρυπτογραφημένων συνδέσεων δεδομένων ανταλλάσσουν πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο με άλλα αεροσκάφη, πλοία, συστήματα αεράμυνας, δορυφόρους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη.
Ένα F-35 μπορεί να εντοπίσει έναν στόχο χωρίς να ενεργοποιήσει το δικό του ραντάρ και να μεταβιβάσει τα στοιχεία σε άλλο αεροσκάφος ή ακόμη και σε μια φρεγάτα που βρίσκεται εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Το όπλο μπορεί να εκτοξευθεί από διαφορετική πλατφόρμα, ενώ το F-35 παραμένει κρυμμένο.
Για τον λόγο αυτό αρκετοί αναλυτές περιγράφουν τα αεροσκάφη πέμπτης γενιάς ως «mini-AWACS», δηλαδή μικρότερα αερομεταφερόμενα κέντρα διοίκησης και ελέγχου.
Ουσιαστικά μετατρέπονται σε πολλαπλασιαστές ισχύος για ολόκληρη τη δύναμη που επιχειρεί γύρω τους.
Το τέλος της εποχής των θρυλικών Dogfights
Οι κινηματογραφικές αερομαχίες μικρών αποστάσεων, τα θρυλικά foglights, εξακολουθούν να αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της λαϊκής εικόνας για τον αεροπορικό πόλεμο.
Στην πράξη όμως οι περισσότερες σύγχρονες αεροπορικές αναμετρήσεις πραγματοποιούνται πλέον σε αποστάσεις δεκάδων ή και εκατοντάδων χιλιομέτρων.
Η εξέλιξη των ραντάρ AESA, των αισθητήρων υπερύθρων και των πυραύλων Beyond Visual Range, όπως οι AIM-120D και Meteor, έχει μεταφέρει το επίκεντρο της μάχης πολύ πέρα από το οπτικό πεδίο του πιλότου.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ευελιξία έχει χάσει εντελώς τη σημασία της. Αντιθέτως, παραμένει κρίσιμη σε ακραίες συνθήκες εμπλοκής. Ωστόσο, η βασική φιλοσοφία σχεδίασης πλέον δεν είναι η επικράτηση σε μια αερομαχία τύπου dogfight αλλά η αποφυγή της.
Το ιδανικό σενάριο για ένα μαχητικό πέμπτης γενιάς είναι να καταστρέψει τον αντίπαλο χωρίς ποτέ να χρειαστεί να εμπλακεί σε μάχη μικρής απόστασης.
Rafale, F-16 Viper και τα F-35 για την Ελλάδα
Η συζήτηση για τα μαχητικά πέμπτης γενιάς αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα λόγω της ένταξης των γαλλικών Rafale στην Πολεμική Αεροπορία.
Το Rafale δεν ανήκει στην πέμπτη γενιά αλλά κατατάσσεται στα πλέον προηγμένα μαχητικά 4,5ης γενιάς. Διαθέτει ραντάρ AESA, προηγμένα συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου SPECTRA, δυνατότητες συγχώνευσης αισθητήρων και κορυφαίο οπλοστάσιο που περιλαμβάνει τους πυραύλους αέρος-αέρος μεγάλου βεληνεκούς Meteor και τους πυραύλους στρατηγικής κρούσης SCALP-EG.
Αεροσκάφος Rafale της Πολεμικής Αεροπορίας
Η βασική διαφορά του από ένα F-35 είναι ότι δεν σχεδιάστηκε εξαρχής με φιλοσοφία stealth. Τα όπλα μεταφέρονται εξωτερικά και το ίχνος ραντάρ του είναι σαφώς μεγαλύτερο από εκείνο ενός μαχητικού πέμπτης γενιάς.
Ωστόσο, αρκετοί δυτικοί αναλυτές επισημαίνουν ότι η απόσταση ανάμεσα στα κορυφαία μαχητικά 4,5ης και 5ης γενιάς δεν είναι πάντοτε τόσο μεγάλη όσο συχνά παρουσιάζεται.
Σε περιβάλλοντα όπου δεν υπάρχουν ιδιαίτερα ισχυρές αντιαεροπορικές απειλές, παράγοντες όπως η εκπαίδευση των πληρωμάτων, η ποιότητα των αισθητήρων, η δικτύωση και το οπλοστάσιο μπορούν να αποδειχθούν εξίσου καθοριστικοί.
Για την Ελλάδα, η εικόνα είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα, καθώς η Πολεμική Αεροπορία δεν βασίζεται μόνο στα Rafale αλλά και στα αναβαθμισμένα F-16 Viper, τα οποία αποτελούν τον κορμό της ελληνικής αεροπορικής ισχύος.
Αν και το F-16V παραμένει τυπικά μαχητικό 4,5ης γενιάς, η αναβάθμιση στο επίπεδο Viper το φέρνει πολύ κοντά στις δυνατότητες νεότερων αεροσκαφών σε αρκετούς τομείς, χάρη στο προηγμένο ραντάρ AESA AN/APG-83, τα νέα ηλεκτρονικά συστήματα και τις αυξημένες δυνατότητες δικτύωσης.
Μαχητικό F-16 Viper της Πολεμικής Αεροπορίας
Πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι τα σύγχρονα Rafale και F-16V έχουν μειώσει σημαντικά την απόσταση που τα χωρίζει από ορισμένες δυνατότητες των μαχητικών 5ης γενιάς, ιδιαίτερα στους τομείς των αισθητήρων, της διαχείρισης πληροφοριών και των όπλων μεγάλου βεληνεκούς. Εκεί όπου εξακολουθεί να υπάρχει σαφές πλεονέκτημα υπέρ αεροσκαφών όπως το F-35 είναι η σχεδίαση stealth και η δυνατότητα διείσδυσης σε περιβάλλοντα με ισχυρή εχθρική αεράμυνα.
Η συνδυασμένη παρουσία των Rafale και των F-16 Viper έχει ήδη δημιουργήσει μία από τις ισχυρότερες αεροπορικές δυνάμεις στην Ευρώπη.
Παράλληλα, η Ελλάδα έχει υπογράψει συμφωνία για την απόκτηση 20 μαχητικών F-35A, με δικαίωμα προαίρεσης για ακόμη 20 αεροσκάφη στο μέλλον, εντασσόμενη στο περιορισμένο κλαμπ των χωρών που θα επιχειρούν μαχητικά πέμπτης γενιάς.
Οι πρώτες παραδόσεις αναμένονται προς το τέλος της δεκαετίας, δημιουργώντας έναν ιδιαίτερα ισχυρό συνδυασμό Rafale, F-16 Viper και F-35, ο οποίος αναμένεται να καταστήσει την Πολεμική Αεροπορία μία από τις πλέον σύγχρονες και τεχνολογικά προηγμένες αεροπορικές δυνάμεις της Ευρώπης.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
