Τα κρίσιμα ορυκτά, όπως το λίθιο και το κοβάλτιο, αποτελούν θεμέλιο για τις «πράσινες» ενεργειακές μεταβάσεις και την τεχνολογική πρόοδο. Ωστόσο, η εξόρυξή τους προκαλεί σοβαρές, αλλά συχνά αόρατες, περιβαλλοντικές και υγειονομικές κρίσεις, σύμφωνα με νέα έκθεση του Ινστιτούτου Νερού, Περιβάλλοντος και Υγείας του Πανεπιστημίου των Ηνωμένων Εθνών (UNU-INWEH).
Η έρευνα αποκαλύπτει ότι οι παγκόσμιες συστημικές αποτυχίες οδηγούν σε δυσανάλογη επιβάρυνση των πιο ευάλωτων κοινοτήτων, ενώ τα οφέλη συγκεντρώνονται αλλού, μέσω ηλεκτρικών οχημάτων, ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και υποδομών τεχνητής νοημοσύνης.
Η έκθεση δεν αμφισβητεί την αναγκαιότητα των καθαρών ενεργειακών λύσεων ή της ψηφιακής υποδομής που τις στηρίζει. Θέτει, όμως, το κρίσιμο ερώτημα: ποιος πληρώνει και ποιος ωφελείται από αυτή την πρόοδο. Όπως τονίζει ο διευθυντής του UNU-INWEH, Κάβε Μαντάνι, «δεν μπορείς να αποκαλείς μια μετάβαση πράσινη, βιώσιμη και δίκαιη, αν απλώς μεταφέρει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις από τους πλούσιους στους φτωχούς και από μια περιοχή σε μια άλλη». Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι η στροφή προς την καθαρή ενέργεια είναι αναγκαία, αλλά η εξορυκτική δραστηριότητα που τη στηρίζει προκαλεί μόλυνση στο πόσιμο νερό και καταστροφή τοπικών οικοσυστημάτων.
Περιβαλλοντικές και κοινωνικές συνέπειες
Η εξόρυξη κρίσιμων ορυκτών απαιτεί τεράστιες ποσότητες νερού, επιβαρύνοντας τις τοπικές κοινότητες με μολυσμένα αποθέματα, λειψυδρία και σοβαρά προβλήματα υγείας. Το 2024, η παγκόσμια παραγωγή λιθίου, περίπου 240.000 τόνοι, κατανάλωσε εκτιμώμενα 456 δισεκατομμύρια λίτρα νερού — ποσότητα που ισοδυναμεί με τις ετήσιες ανάγκες 62 εκατομμυρίων ανθρώπων στην υποσαχάρια Αφρική.
Στη Χιλή, η εξόρυξη λιθίου στην περιοχή Salar de Atacama ευθύνεται για έως και το 65% της περιφερειακής χρήσης νερού, επιτείνοντας τον ανταγωνισμό με τη γεωργία και τις οικιακές ανάγκες και προκαλώντας δραματική εξάντληση των υπόγειων υδάτων.
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην κατανάλωση νερού. Για κάθε τόνο ορυκτών σπάνιων γαιών παράγονται περίπου 2.000 τόνοι τοξικών αποβλήτων. Το 2024, η παγκόσμια παραγωγή σπάνιων γαιών εκτιμάται ότι δημιούργησε 707 εκατομμύρια τόνους τοξικών αποβλήτων.
Υγειονομικές κρίσεις και κοινωνική ανισότητα
Στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, σημαντικό παραγωγό κοβαλτίου, το 72% των κατοίκων κοντά σε ορυχεία ανέφεραν δερματικές παθήσεις και το 56% των γυναικών και κοριτσιών γυναικολογικά προβλήματα. Παράλληλα, πάνω από το 80% της παραγωγής ελέγχεται από ξένες εταιρείες, περιορίζοντας τα οφέλη για τις τοπικές κοινωνίες. Παρότι η χώρα διαθέτει τεράστιο ορυκτό πλούτο, περισσότερο από το 70% του πληθυσμού ζει με λιγότερα από 2,15 δολάρια ημερησίως.
Ανάλογες περιβαλλοντικές καταστροφές έχουν σημειωθεί και σε ανεπτυγμένες χώρες. Στον Καναδά, η κατάρρευση μέρους του ορυχείου Mount Polley το 2014 είχε ως αποτέλεσμα την απόρριψη 25 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων τοξικών αποβλήτων σε ποτάμια και λίμνες, μολύνοντας πηγές πόσιμου νερού και πλήττοντας αυτόχθονες κοινότητες.
Το «παράδοξο» της πράσινης μετάβασης
Η Συμφωνία του Παρισιού αναδεικνύει την ανάγκη για εξόρυξη κρίσιμων ορυκτών ώστε να μειωθεί η ένταση του άνθρακα στις ανθρώπινες δραστηριότητες. Ωστόσο, αυτό δημιουργεί ένα νέο «παράδοξο»: για να επιτευχθούν οι παγκόσμιοι κλιματικοί στόχοι, θα απαιτηθεί εννιαπλάσια αύξηση της ζήτησης λιθίου και διπλασιασμός της ζήτησης κοβαλτίου και νικελίου έως το 2040.
Προτάσεις για δίκαιη και βιώσιμη μετάβαση
Η έκθεση προειδοποιεί ότι χωρίς δεσμευτικούς διεθνείς κανόνες, το περιβαλλοντικό και υγειονομικό κόστος θα συνεχίσει να μετακυλίεται στις τοπικές κοινωνίες. Προτείνεται η καθιέρωση υποχρεωτικών διεθνών προτύπων δέουσας επιμέλειας (due diligence), νομικά δεσμευτικών μηχανισμών για την ηθική προμήθεια πρώτων υλών και ενίσχυση της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης.
Επιπλέον, ζητούνται αυστηρότεροι έλεγχοι ρύπανσης, ανεξάρτητη παρακολούθηση βαρέων μετάλλων και επενδύσεις σε λύσεις κυκλικής οικονομίας, όπως η ανακύκλωση μπαταριών και ηλεκτρονικών συσκευών, ώστε να μειωθεί η πίεση στην εξόρυξη νέων πρώτων υλών.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
