Η μεγάλη εορτή των Φώτων και ο αγιασμός των υδάτων

Η Εκκλησία τιμά σήμερα τη φανέρωση της τρισυπόστατης παρουσίας του Θεού, δηλαδή του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, κατά τη Βάπτιση του Ιησού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο. Σύμφωνα με τις σχετικές ευαγγελικές περικοπές των Ματθαίου, Μάρκου και Λουκά, πρόκειται για τη μοναδική εμφάνιση της Αγίας και ομοουσίου και αδιαιρέτου Τριάδος στη Γη.

Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (Κεφ. Γ’, 1-17) περιγράφει ότι ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, μετά από θεία εντολή, εγκαταλείπει την έρημο και μεταβαίνει στον Ιορδάνη, όπου βαπτίζει τους πιστούς. Ο Ιησούς προσέρχεται για να βαπτιστεί, παρά την αρχική άρνηση του Ιωάννη. Κατά τη βάπτιση, το Άγιο Πνεύμα εμφανίζεται ως περιστέρι πάνω από τον Χριστό, ενώ ακούγεται η φωνή του Θεού Πατέρα: «Ούτός εστιν ο υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα». Έτσι, αποκαλύπτεται η Θεία Τριάδα στον κόσμο.

Οι ευαγγελιστές Ματθαίος και Μάρκος τοποθετούν την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος αμέσως μετά την έξοδο του Ιησού από τα νερά του Ιορδάνη. Ο Λουκάς διαφοροποιείται ελαφρώς, τοποθετώντας το γεγονός λίγο αργότερα, μετά το πέρας της βάπτισης, κατά τη διάρκεια προσευχής του Ιησού. Σε κάθε περίπτωση, η αποκάλυψη της Τριάδας και η πρώτη θεοφάνεια της Καινής Διαθήκης συνδέονται άμεσα με τη βάπτιση.

Η γιορτή είναι γνωστή με τρεις ονομασίες: Θεοφάνια, Επιφάνεια και Φώτα. Η ονομασία Θεοφάνια είναι η αρχαιότερη, βασισμένη στη φράση του Αποστόλου Παύλου «Θεός εφανερώθη εν σαρκί». Η ονομασία Επιφάνεια προέρχεται από αναφορές στην Αγία Γραφή, ενώ το Βάπτισμα του Κυρίου συνδέθηκε με το βάπτισμα των κατηχούμενων, το λεγόμενο «φώτισμα», προσδίδοντας στη γιορτή το όνομα «Τα Φώτα» ή «Τα Άγια Φώτα».

Έθιμα και τελετές των Θεοφανίων

Κεντρικό στοιχείο του εορτασμού αποτελεί ο Μέγας Αγιασμός, που τελείται στις εκκλησίες, και ακολουθεί η Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού στα ύδατα. Ο ιερέας ρίχνει τον Σταυρό στη θάλασσα ή σε ποτάμι, ενώ οι νέοι βουτούν για να τον πιάσουν, θεωρώντας ευλογία για τον ίδιο και την οικογένειά του.

Στην Αττική, η επίσημη κατάδυση του Σταυρού καθιερώθηκε στον Πειραιά από τις αρχές του 1900, ενώ παρόμοιες τελετές πραγματοποιούνται σε όλη την Ελλάδα. Τα ύδατα αγιάζονται, συμβολίζοντας τον αγιασμό της φύσης και των ανθρώπων.

Η γιορτή των Θεοφανίων θεωρείται μία από τις αρχαιότερες της Εκκλησίας. Στη Δύση, τα Θεοφάνια εμφανίζονται ήδη από τον 4ο αιώνα, ενώ ο διαχωρισμός της εορτής των Φώτων στις 6 Ιανουαρίου καθιερώθηκε περί τα μέσα του 6ου αιώνα, όταν η 25η Δεκεμβρίου ορίστηκε ως ημέρα των Χριστουγέννων.

Η σημερινή εορτή ολοκληρώνει τον κύκλο του Δωδεκαημέρου, που ξεκινά από τα Χριστούγεννα και περιλαμβάνει τις ενδιάμεσες δεσποτικές εορτές. Οι πιστοί, συμμετέχοντας στις τελετές, αγιάζονται και τιμούν τη φανέρωση του Τριαδικού Θεού, σε μια πανήγυρη που αγκαλιάζει ολόκληρη τη δημιουργία.