Δέκα και πλέον χρόνια μετά την τελευταία ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών, την τρίτη που πραγματοποιήθηκε στα χρόνια των μνημονίων και η οποία έβαλε τα θεμέλια για την οριστική έξοδο του κλάδου από τη μεγάλη κρίση, η δημόσια συζήτηση για το τι έγινε στις τράπεζες παραμένει στη σφαίρα των εντυπώσεων.
Κεντρικά πολιτικά πρόσωπα, όπως ο πρώην πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας που την προηγούμενη εβδομάδα άσκησε κριτική στις τράπεζες, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης, υπουργοί του K. Μητσοτάκη, αλλά και βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας, προσεγγίζουν τις τράπεζες και το τι έγινε στην κρίση με υπερ-απλουστευτικά αφηγήματα, που συχνά δεν διατηρούν την παραμικρή επαφή με δεδομένα και πραγματικά γεγονότα.
Ο δημόσιος διάλογος γίνεται «στο πόδι», με το πολιτικό προσωπικό να επιδίδεται σε έναν διαγκωνισμό εκμετάλλευσης της κοινωνικής δυσαρέσκειας που υπάρχει για τις τράπεζες, δημιουργίας εντυπώσεων και εύκολων απαντήσεων σε σύνθετα προβλήματα.
Μια από τις πλέον συνηθισμένες αιτιάσεις, που επαναλαμβάνεται σταθερά από το πολιτικό προσωπικό, είναι ότι οι τράπεζες και οι τραπεζίτες σώθηκαν από το κράτος και τους φορολογούμενους.
Στην πραγματικότητα, αυτό που σώθηκε με τις ανακεφαλαιοποιήσεις ήταν οι τράπεζες ως θεσμός και οι καταθέσεις, όχι όμως οι παλαιοί μέτοχοι των τραπεζών, οι διοικήσεις και το προ κρίσης μοντέλο λειτουργίας των τραπεζών.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ο δείκτης των τραπεζών, προσαρμοσμένος στις ανακεφαλαιοποιήσεις, παρά τα μεγάλα κέρδη που αποκομίζουν τα τελευταία χρόνια οι τραπεζικές μετοχές, παραμένει στο -99,81% από τα επίπεδα τιμών του 2007.
Οι ευθύνες των τραπεζών
Ασφαλώς, σημαντικές ευθύνες για το αρνητικό κλίμα που επικρατεί για τις τράπεζες έχουν και οι ίδιες οι τράπεζες, που διατήρησαν ξεπερασμένες και υψηλές χρεώσεις σε συναλλαγές, προχώρησαν σε χρεώσεις χωρίς αναλυτική ενημέρωση των πελατών τους, δεν κινήθηκαν γρήγορα και αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση της γραφειοκρατίας και για μεγάλο χρονικό διάστημα είχαν προβληματική εξυπηρέτηση πελατών, τόσο στα καταστήματα όσο και μέσω των τηλεφωνικών δικτύων.
Σημαντικές ήταν οι ευθύνες τους και προ κρίσης. Σημειώθηκε υπερβολική πιστωτική επέκταση στην περίοδο 2000-2009, με χαλαρά πιστοδοτικά κριτήρια.
Οι τράπεζες είχαν αδύναμη εταιρική διακυβέρνηση και εμπλοκή με δάνεια που βασίζονταν σε σχέσεις και όχι σε οικονομικά στοιχεία.
Επίσης, είχαν επενδύσει υπερβολικά σε ελληνικά κρατικά ομόλογα, κάτι που με το PSI το πλήρωσαν ακριβά.
Πώς βρέθηκαν οι τράπεζες σε αδιέξοδο: Ζημιές 70 δισ.
Δύο ήταν οι κύριες αιτίες που παρέσυραν το τραπεζικό σύστημα σε μια χωρίς προηγούμενο κρίση: η «βύθιση» της οικονομίας λόγω της μεγάλης οικονομικής κρίσης που οδήγησε σε εκτόξευση των «κόκκινων» δανείων και το «κούρεμα» των ομολόγων του Ελληνικού Δημοσίου, το λεγόμενο PSI.
Στο διάστημα 2009 – 2015 το ΑΕΠ της χώρας υποχώρησε κατά -26%, ποσοστό που παραπέμπει σε συνθήκες οικονομικής κατάρρευσης. Στην κατάρρευση της οικονομίας συνέβαλαν ασφαλώς τα υφεσιακά μέτρα που προέβλεπαν τα Μνημόνια, ωστόσο η χωρίς προηγούμενο, σε καιρό ειρήνης, βύθιση του ΑΕΠ οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην αστάθεια και την άρνηση του πολιτικού συστήματος να υλοποιήσει τις συμφωνίες με τους δανειστές.
Από το αδιέξοδο του 2010 πέρασαν πολλά χρόνια αστάθειας για να φτάσουμε τελικά στο 2015, με την άνοδο των ακραία αντιμνημονιακών ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ στην εξουσία, οι οποίοι μετά την εξάμηνη «ηρωική» διαπραγμάτευση τελικά υπέγραψαν το 3ο Μνημόνιο, με τις κυβερνήσεις Τσίπρα να το εφαρμόζουν με... γερμανική πειθαρχία.
Στο διάστημα αυτό όμως η διάλυση της οικονομίας οδήγησε χιλιάδες νοικοκυριά και επιχειρήσεις σε αδιέξοδο, με αποτέλεσμα το 2016 τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια των τραπεζών να φτάσουν το 50% του συνόλου και περισσότερα από 100 δισ. δάνεια να μην εξυπηρετούνται.
Πέραν των οικονομικών προβλημάτων, οι τράπεζες βρέθηκαν στο επίκεντρο του πολιτικού διαγκωνισμού με ανεδαφικές υποσχέσεις περί Σεισάχθειας και διαγραφών οφειλών, κατάσταση που ενθάρρυνε αρκετούς να μην αποπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους, ελπίζοντας σε διαγραφές.
Το PSI, ο δεύτερος κύριος λόγος για το αδιέξοδο των τραπεζών, είχε άμεσες και καταστροφικές επιπτώσεις, προκαλώντας στο εγχώριο τραπεζικό σύστημα ζημιές ύψους 37,7 δισ. ευρώ και «εξαερώνοντας» την κεφαλαιακή του βάση.
Το σύνολο των βασικών ιδίων κεφαλαίων των τραπεζών την άνοιξη του 2012 ανερχόταν σε 22,1 δισ. ευρώ και με την υλοποίηση του PSI το τραπεζικό σύστημα βρέθηκε μέσα σε μια στιγμή με αρνητικά κεφάλαια ύψους άνω των 15 δισ. ευρώ.
Κατά την περίοδο 2010-2015 οι ελληνικές τράπεζες κατέγραψαν ζημιές, λόγω PSI και «κόκκινων» δανείων, συνολικού ύψους 70,3 δισ. ευρώ.
Οι ανακεφαλαιοποιήσεις
Για τη διάσωση των τραπεζών απαιτήθηκαν τρεις ανακεφαλαιοποιήσεις, ακριβώς όσα Μνημόνια απαιτήθηκαν για τη διάσωση – χρηματοδότηση της εγχώριας οικονομίας από τους δανειστές.
Στην πρώτη ανακεφαλαιοποίηση (2012) ιδιώτες συνεισέφεραν 3 δισ. ευρώ, έχοντας το δικαίωμα σε βάθος χρόνου να εξαγοράσουν τη συμμετοχή του Δημοσίου και να αποκτήσουν τον έλεγχο, ενώ το κράτος συμμετείχε με 24 δισ. ευρώ στις αυξήσεις κεφαλαίου των συστημικών τραπεζών και διοχέτευσε επιπλέον 13,4 δισ. ευρώ για την κάλυψη ζημιών επτά μη συστημικών τραπεζών, που κρίθηκαν μη βιώσιμες και απορροφήθηκαν από συστημικές τράπεζες.
Η δεύτερη ανακεφαλαιοποίηση πραγματοποιήθηκε το 2014, σε ένα καλύτερο οικονομικό περιβάλλον, με την οικονομία να βρίσκεται σε τροχιά ανάκαμψης, και το σύνολο των 8 δισ. ευρώ που απαιτήθηκαν καταβλήθηκε από ιδιώτες.
Η τρίτη ανακεφαλαιοποίηση έγινε το 2015 μετά την «ηρωική διαπραγμάτευση», σε ένα εξαιρετικά δυσμενές πλαίσιο για τις τράπεζες: ουσιαστικά υπό συνθήκες χρεοκοπίας.
Οι κεφαλαιακοί περιορισμοί αποτελούν στοιχείο χρεοκοπίας ή επικείμενης χρεοκοπίας, με αποτέλεσμα οι αυξήσεις κεφαλαίου να πραγματοποιηθούν σε εξευτελιστικές τιμές.
Το Δημόσιο διοχέτευσε επιπλέον 5,4 δισ. ευρώ. Η 3η ανακεφαλαιοποίηση αποτέλεσε την εκκίνηση της ανάκτησης της εμπιστοσύνης και της εξόδου του κλάδου από την κρίση.
Οι επιπτώσεις στους μετόχους
Οι μέτοχοι των τραπεζών με τις ανακεφαλαιοποιήσεις είδαν τις περιουσίες τους να μηδενίζονται.
Με την πρώτη ανακεφαλαιοποίηση οι παλαιοί μέτοχοι των τραπεζών απώλεσαν σχεδόν το σύνολο της αξίας των μετοχών τους. Η οικογένεια Λάτση, που είχε τον έλεγχο της Eurobank, έχασε το σύνολο της συμμετοχής της, ενώ απώλειες άνω του -98% υπέστησαν όλοι οι παλαιοί μέτοχοι των τραπεζών.
Ουσιαστικά, όσοι ιδιώτες συμμετείχαν στην πρώτη ανακεφαλαιοποίηση, υπό προϋποθέσεις, θα αποκτούσαν τον πλήρη έλεγχο των τραπεζών αποπληρώνοντας τη κρατική συμμετοχή.
Με τη δεύτερη ανακεφαλαιοποίηση οι ιδιώτες μέτοχοι έβαλαν και νέα χρήματα, διατηρώντας το δικαίωμα ανάκτησης του ελέγχου μετά την αποπληρωμή του Δημοσίου.
Η τρίτη ανακεφαλαιοποίηση μηδένισε ξανά όλους τους παλαιούς μετόχους, δηλαδή όσους είχαν συμμετάσχει στην πρώτη και δεύτερη ανακεφαλαιοποίηση.
Η Εκκλησία της Ελλάδος, που κατείχε ποσοστό άνω του 5% στην Εθνική Τράπεζα, έχασε τα χρήματά της, ενώ η Alpha Bank πέρασε στον έλεγχο νέων μετόχων, με την οικογένεια Κωστόπουλου να βλέπει τη συμμετοχή της στην τράπεζα να εκμηδενίζεται. Η Εθνική Τράπεζα που προ κρίσης βρίσκονταν στον έλεγχο του Δημοσίου σήμερα ανήκει σε ποσοστό άνω του 80% σε ξένα χαρτοφυλάκια.
Ανάλογη τύχη είχαν και οι μέτοχοι της Τρ. Πειραιώς, μεταξύ αυτών η οικογένεια Βαρδινογιάννη και πολλοί ισχυροί επιχειρηματίες. Εκτός τράπεζες βρέθηκε και ο επικεφαλής της Μιχάλης Σάλλας.
Σημειώνεται ότι 13 τράπεζες έκλεισαν την περίοδο 2010 - 2015 λόγω της κρίσης με τους μετόχους ασφαλώς να χάνουν τις περιουσίες τους.
Οι επιπτώσεις στις διοικήσεις
Ριζικές ήταν οι διοικητικές αλλαγές σε όλες τις συστημικές τράπεζες. Νέοι διευθύνοντες σύμβουλοι ανέλαβαν στη Eurobank, την Εθνική Τράπεζα, την Τράπεζα Πειραιώς και την Alpha Bank.
Οι αλλαγές δεν περιορίστηκαν στην κορυφή της διοικητικής πυραμίδας, αλλά υπήρξε εκτεταμένη ανανέωση σε όλο το διοικητικό φάσμα και στις τέσσερις συστημικές τράπεζες.
Οι επιπτώσεις στις επενδύσεις στη ΝΑ Ευρώπη
Μια μεγάλη απώλεια, αποτέλεσμα της κρίσης και των ανακεφαλαιοποιήσεων, ήταν η απώλεια των μεγάλων επενδύσεων που είχαν πραγματοποιήσει οι ελληνικές τράπεζες στις χώρες της ΝΑ Ευρώπης.
Η λήψη κρατικής βοήθειας υποχρέωσε τις τράπεζες, με απαίτηση των δανειστών, να πουλήσουν όλες τις θυγατρικές τράπεζες που είχαν υπό τον έλεγχό τους στα Βαλκάνια, αλλά και κάθε μη τραπεζική θυγατρική στην Ελλάδα.
Κάπως έτσι η Εθνική Ασφαλιστική χάθηκε από τον έλεγχο της Εθνικής Τράπεζας.
Στο τέλος του 2008 οι εγχώριες τράπεζες είχαν παρουσία σε 16 χώρες.
Είχαν δημιουργήσει μια μικρή αυτοκρατορία που οριοθετούνταν βόρεια από την Ουκρανία και την Πολωνία, περιλαμβάνοντας σχεδόν όλες τις χώρες της Βαλκανικής Χερσονήσου και την Τουρκία, με νότιο σύνορο την Αίγυπτο.
Έλεγχαν στις «νέες» χώρες ένα δίκτυο περίπου 3.450 καταστημάτων, απασχολούσαν 50.000 εργαζόμενους, το ενεργητικό τους έφτανε τα 87,6 δισ. ευρώ και οι χορηγήσεις δανείων τα 61,9 δισ. ευρώ.
Όλα αυτά χάθηκαν οριστικά και αμετάκλητα λόγω της κρίσης.
Η σωτηρία των καταθέσεων
Αυτό που διασώθηκε στην κρίση ήταν οι καταθέσεις. Αν και πολλά δισ. ευρώ καταθέσεων μεταφέρθηκαν σε τράπεζες του εξωτερικού, σε θυρίδες και «σε στρώματα», λόγω φόβου για ένα Grexit, δεν χάθηκε ούτε 1 ευρώ από καταθέσεις πολιτών ή επιχειρήσεων, λόγω κουρέματος.
Το κύριο αποτέλεσμα των ανακεφαλαιοποιήσεων ήταν ότι οι τράπεζες ανακτούσαν την κεφαλαιακή τους επάρκεια και καθ’ όλη τη διάρκεια της κρίσης δεν τέθηκε θέμα «κουρέματος» καταθέσεων, όπως έγινε στην Κύπρο.
Το 2015, ωστόσο, η εμπιστοσύνη καταρρακώθηκε εκ νέου με την επιβολή capital controls.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
